Kiswahili
Form II
KIS-F2-01
✓ Verified TIE Syllabus
Upatanisho wa Kisarufi na Miundo Changamani ya Sentensi
Moduli hii ya msingi ya sarufi ya Kidato cha Pili inafundisha kanuni za upatanisho wa kisarufi (Grammatical Concord) kwa kuzingatia mfumo wa ngeli za nomino za Kiswahili na viambishi vyake vya upatanisho. Inajumuisha uanishaji wa ngeli za kisintaksia (A-WA, U-I, LI-YA, KI-VI, I-ZI, U-ZI, U-YA, KU, na PA-MU-KU). Inafundisha uainishaji na uchambuzi wa miundo ya sentensi: sentensi sahili, sentensi ambatani (compound sentences), na sentensi changamani (complex sentences zenye vishazi tegemezi na vishazi huru). Inamwezesha mwanafunzi kutumia miundo hii changamani kwa ufasaha katika mazungumzo na uandishi wa habari na matini mbalimbali.
📱
Study Offline with Faulu Plus App
Download full notes, flashcards, and AI tutor coaching on your device.
🎯 Syllabus Competencies & Learning Objectives
Key Competencies
- Umahiri Mkuu: 1.0 Kumudu misingi ya Kiswahili
- Umahiri Mahususi: 1.1 Kukuza uelewa wa sarufi ya Kiswahili
Specific Learning Objectives
- Kufafanua dhana ya upatanisho wa kisarufi na kubainisha mifumo ya ngeli za nomino za Kiswahili sanifu.
- Kupambanua viambishi vya ngeli (viambishi vya nafsi, upatanisho wa kitenzi, na viambishi vya vivumishi).
- Kutofautisha miundo mitatu ya sentensi: sentensi sahili, sentensi ambatani, na sentensi changamani.
- Kuzungumza na kuandika habari na matini fupi zilizozingatia upatanisho kamili wa kisarufi na miundo changamani ya sentensi.
📖 Comprehensive Study Notes Summary
### 1. Upatanisho wa Kisarufi Katika Kiswahili
#### (a) Maana ya Upatanisho wa Kisarufi
- **Upatanisho wa Kisarufi (Grammatical Concord)**: Ni upatanifu au uhusiano wa kimaumbo na kisarufi unaotokea kati ya nomino (kiima) na maneno mengine yanayoambatana nayo katika sentensi (vivumishi, viwakilishi, na vitenzi) kupitia viambishi maalum vya ngeli.
- Mfano:
- *Mtoto (A-) mmoja (m-) amelala (a-).* -> *Watoto (WA-) wawili (wa-) wamelala (wa-).*
- *Kiti (KI-) kizuri (ki-) kimevunjika (ki-).* -> *Viti (VI-) vizuri (vi-) vimevunjika (vi-).*
#### (b) Mfumo wa Ngeli za Nomino (Uainishaji wa Kisintaksia)
Katika Kiswahili sanifu, ngeli huainishwa kwa kutazama kiambishi cha upatanisho katika kitenzi cha umoja na wingi:
1. **Ngeli ya A-WA**: Nomino za viumbe hai (watu, wanyama, ndege, wadudu).
- Mfano: *Mwanafunzi (A-) anasoma.* -> *Wanafunzi (WA-) wanasoma.*
2. **Ngeli ya U-I**: Nomino zisizo na uhai zinazoanza na m-/mw- katika umoja na mi- katika wingi.
- Mfano: *Mti (U-) umeanguka.* -> *Miti (I-) imeanguka.*
3. **Ngeli ya LI-YA**: Nomino zinazochukua li- katika kitenzi cha umoja na ya- katika wingi.
- Mfano: *Embe (LI-) limeiva.* -> *Maembe (YA-) yameiva.*
4. **Ngeli ya KI-VI**: Nomino zinazoanza na ki-/ch- katika umoja na vi-/vy- katika wingi.
- Mfano: *Kitabu (KI-) kimesomwa.* -> *Vitabu (VI-) vimesomwa.*
5. **Ngeli ya I-ZI**: Nomino nyingi za ngeli ya N ambazo maumbo yake hayabadiliki umoja na wingi.
- Mfano: *Nyumba (I-) imejengwa.* -> *Nyumba (ZI-) zimejengwa.*
6. **Ngeli ya U-ZI**: Nomino zinazoanza na u- umoja na kuchukua zi- katika wingi.
- Mfano: *Ubao (U-) umepasuka.* -> *Mbao (ZI-) zimepasuka.*
7. **Ngeli ya U-YA**: Nomino za dhahania au vitu visivyohesabika vinavyochukua ma- katika wingi.
- Mfano: *Ugonjwa (U-) umetibiwa.* -> *Magonjwa (YA-) yametibiwa.*
8. **Ngeli ya KU**: Nomino za vitenzi-jina (majina yanayotokana na vitenzi yakianza na ku-).
- Mfano: *Kusoma (KU-) kwake kunapendeza.*
9. **Ngeli ya Mahali (PA-MU-KU)**:
- *PA* (Mahali bayana/karibu): *Hapa panapendeza.*
- *MU* (Mahali ndani): *Mle ndani mna giza.*
- *KU* (Mahali kusiko bayana/mbali): *Kule mbali kunafuka moshi.*
---
### 2. Miundo ya Sentensi katika Kiswahili
Sentensi za Kiswahili zimegawanyika katika aina kuu tatu za kimuundo:
```
┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ MIUNDO YA SENTENSI │
├───────────────────┬─────────────────────┬──────────────────────────────┤
│ Sentensi Sahili │ Sentensi Ambatani │ Sentensi Changamani │
├───────────────────┼─────────────────────┼──────────────────────────────┤
│ • Kishazi huru │ • Vishazi huru │ • Kishazi huru + Kishazi │
│ kimoja tu │ viwili au zaidi │ tegemezi (kirejeshi -o-, │
│ • Kitenzi kikuu │ • Huunganishwa na │ kiambishi -nge-, -ngali-, │
│ kimoja │ viunganishi (na, │ viunganishi tegemezi) │
│ • Mf: Juma anasoma│ lakini, au) │ • Mf: Mtoto aliyekuja jana │
│ kitabu. │ • Mf: Juma anasoma │ amelala chumbani. │
│ │ na Ali analala. │ │
└───────────────────┴─────────────────────┴──────────────────────────────┘
```
#### (a) Sentensi Sahili (Simple Sentence)
- Ina kishazi huru kimoja tu na huwasilisha wazo moja kamili.
- Mfano: *Mkulima hodari amelima shamba kubwa.*
#### (b) Sentensi Ambatani (Compound Sentence)
- Huundwa na vishazi huru viwili au zaidi vilivyounganishwa kwa viunganishi vya uratibu (kama vile: *na*, *lakini*, *wala*, *ilhali*, *ama...au*).
- Kila kishazi kinaweza kusimama peke yake na kutoa maana kamili.
- Mfano: *Juma amelima shamba (Kishazi huru 1) lakini Musa amevuna mazao (Kishazi huru 2).*
#### (c) Sentensi Changamani (Complex Sentence)
- Huundwa na kishazi huru kimoja (au zaidi) kikiambatana na **kishazi tegemezi kimoja au zaidi**.
- Kishazi tegemezi hakiwezi kusimama peke yake bila kishazi huru.
- **Njia za Kuunda Sentensi Changamani**:
1. **Matumizi ya Kirejeshi cha O-rejeshi**:
- *Kitabu **kilicho**nunuliwa jana kimepotea.*
2. **Matumizi ya Viambishi vya Masharti (-ki-, -nge-, -ngali-, -ngeli-)**:
- *Mvua **iki**nyesha, wakulima watafurahi.*
- *A**ngali**soma kwa bidii, a**ngali**faulu mtihani.*
3. **Matumizi ya Viunganishi Tegemezi (*ingawa*, *ijapokuwa*, *ili*, *kama*, *kwa kuwa*)**:
- *Ingawa anaumwa sana, alifika shuleni kufanya mtihani.*
#### (a) Maana ya Upatanisho wa Kisarufi
- **Upatanisho wa Kisarufi (Grammatical Concord)**: Ni upatanifu au uhusiano wa kimaumbo na kisarufi unaotokea kati ya nomino (kiima) na maneno mengine yanayoambatana nayo katika sentensi (vivumishi, viwakilishi, na vitenzi) kupitia viambishi maalum vya ngeli.
- Mfano:
- *Mtoto (A-) mmoja (m-) amelala (a-).* -> *Watoto (WA-) wawili (wa-) wamelala (wa-).*
- *Kiti (KI-) kizuri (ki-) kimevunjika (ki-).* -> *Viti (VI-) vizuri (vi-) vimevunjika (vi-).*
#### (b) Mfumo wa Ngeli za Nomino (Uainishaji wa Kisintaksia)
Katika Kiswahili sanifu, ngeli huainishwa kwa kutazama kiambishi cha upatanisho katika kitenzi cha umoja na wingi:
1. **Ngeli ya A-WA**: Nomino za viumbe hai (watu, wanyama, ndege, wadudu).
- Mfano: *Mwanafunzi (A-) anasoma.* -> *Wanafunzi (WA-) wanasoma.*
2. **Ngeli ya U-I**: Nomino zisizo na uhai zinazoanza na m-/mw- katika umoja na mi- katika wingi.
- Mfano: *Mti (U-) umeanguka.* -> *Miti (I-) imeanguka.*
3. **Ngeli ya LI-YA**: Nomino zinazochukua li- katika kitenzi cha umoja na ya- katika wingi.
- Mfano: *Embe (LI-) limeiva.* -> *Maembe (YA-) yameiva.*
4. **Ngeli ya KI-VI**: Nomino zinazoanza na ki-/ch- katika umoja na vi-/vy- katika wingi.
- Mfano: *Kitabu (KI-) kimesomwa.* -> *Vitabu (VI-) vimesomwa.*
5. **Ngeli ya I-ZI**: Nomino nyingi za ngeli ya N ambazo maumbo yake hayabadiliki umoja na wingi.
- Mfano: *Nyumba (I-) imejengwa.* -> *Nyumba (ZI-) zimejengwa.*
6. **Ngeli ya U-ZI**: Nomino zinazoanza na u- umoja na kuchukua zi- katika wingi.
- Mfano: *Ubao (U-) umepasuka.* -> *Mbao (ZI-) zimepasuka.*
7. **Ngeli ya U-YA**: Nomino za dhahania au vitu visivyohesabika vinavyochukua ma- katika wingi.
- Mfano: *Ugonjwa (U-) umetibiwa.* -> *Magonjwa (YA-) yametibiwa.*
8. **Ngeli ya KU**: Nomino za vitenzi-jina (majina yanayotokana na vitenzi yakianza na ku-).
- Mfano: *Kusoma (KU-) kwake kunapendeza.*
9. **Ngeli ya Mahali (PA-MU-KU)**:
- *PA* (Mahali bayana/karibu): *Hapa panapendeza.*
- *MU* (Mahali ndani): *Mle ndani mna giza.*
- *KU* (Mahali kusiko bayana/mbali): *Kule mbali kunafuka moshi.*
---
### 2. Miundo ya Sentensi katika Kiswahili
Sentensi za Kiswahili zimegawanyika katika aina kuu tatu za kimuundo:
```
┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ MIUNDO YA SENTENSI │
├───────────────────┬─────────────────────┬──────────────────────────────┤
│ Sentensi Sahili │ Sentensi Ambatani │ Sentensi Changamani │
├───────────────────┼─────────────────────┼──────────────────────────────┤
│ • Kishazi huru │ • Vishazi huru │ • Kishazi huru + Kishazi │
│ kimoja tu │ viwili au zaidi │ tegemezi (kirejeshi -o-, │
│ • Kitenzi kikuu │ • Huunganishwa na │ kiambishi -nge-, -ngali-, │
│ kimoja │ viunganishi (na, │ viunganishi tegemezi) │
│ • Mf: Juma anasoma│ lakini, au) │ • Mf: Mtoto aliyekuja jana │
│ kitabu. │ • Mf: Juma anasoma │ amelala chumbani. │
│ │ na Ali analala. │ │
└───────────────────┴─────────────────────┴──────────────────────────────┘
```
#### (a) Sentensi Sahili (Simple Sentence)
- Ina kishazi huru kimoja tu na huwasilisha wazo moja kamili.
- Mfano: *Mkulima hodari amelima shamba kubwa.*
#### (b) Sentensi Ambatani (Compound Sentence)
- Huundwa na vishazi huru viwili au zaidi vilivyounganishwa kwa viunganishi vya uratibu (kama vile: *na*, *lakini*, *wala*, *ilhali*, *ama...au*).
- Kila kishazi kinaweza kusimama peke yake na kutoa maana kamili.
- Mfano: *Juma amelima shamba (Kishazi huru 1) lakini Musa amevuna mazao (Kishazi huru 2).*
#### (c) Sentensi Changamani (Complex Sentence)
- Huundwa na kishazi huru kimoja (au zaidi) kikiambatana na **kishazi tegemezi kimoja au zaidi**.
- Kishazi tegemezi hakiwezi kusimama peke yake bila kishazi huru.
- **Njia za Kuunda Sentensi Changamani**:
1. **Matumizi ya Kirejeshi cha O-rejeshi**:
- *Kitabu **kilicho**nunuliwa jana kimepotea.*
2. **Matumizi ya Viambishi vya Masharti (-ki-, -nge-, -ngali-, -ngeli-)**:
- *Mvua **iki**nyesha, wakulima watafurahi.*
- *A**ngali**soma kwa bidii, a**ngali**faulu mtihani.*
3. **Matumizi ya Viunganishi Tegemezi (*ingawa*, *ijapokuwa*, *ili*, *kama*, *kwa kuwa*)**:
- *Ingawa anaumwa sana, alifika shuleni kufanya mtihani.*